Golija

Golija spaja ono što je u Srbiji sve ređe: veliko, netaknuto planinsko prostranstvo bez gužve, sa šumama, jezerima i pašnjacima — i sve to uz jedno od najvrednijih kulturnih nasleđa zemlje u podnožju.

Prvo, očuvana priroda. Golija je prvi UNESCO rezervat biosfere u Srbiji (Golija–Studenica) i jedno od najšumovitijih područja u zemlji, sa endemskom i reliktnom florom, jezerima i izvorima. Za ljubitelje prirode, to je planina kakvih je malo ostalo.

Drugo, Jankov kamen i vrhovi. Uspon na Jankov kamen (1.833 m), najviši vrh planine, jedna je od lepih visinskih tura jugozapadne Srbije, sa širokim pogledom na okolne planine. Uz njega su i drugi vrhovi i vidikovci, poput Nebeskih stolica.

Treće, manastir Studenica. U podnožju Golije je Studenica — zadužbina Stefana Nemanje iz 12. veka, najznačajniji srpski srednjovekovni manastir, pod zaštitom UNESCO-a od 1986. godine, sa crkvama od belog mermera i freskama svetskog značaja. Malo koja planina ima ovakvo nasleđe na dohvat ruke.

I četvrto, mir i prostor. Golija je planina bez masovnog turizma — za pešačenje, biciklizam, branje pečuraka i bilja, i za odmor u tišini. Za one koji beže od gužve, njena najveća vrednost je upravo to što je još uvek prazna i zelena.

Kraj oko Golije naseljen je i korišćen od davnina, a najdublji trag ostavilo je srpsko srednjovekovlje. U podnožju planine, u dolini reke Studenice, veliki župan Stefan Nemanja, osnivač dinastije Nemanjića, podigao je krajem 12. veka manastir Studenicu (gradnja od 1183. do 1196), koja je postala matična crkva svih potonjih srpskih manastira i jedno od najvažnijih duhovnih središta srpskog naroda.

Sama Golija bila je vekovima stočarska i šumska planina — njene visoke šume, pašnjaci i izvori hranili su okolna sela, a zbog zabačenosti i teške pristupačnosti ostala je slabo naseljena i očuvana. Kroz njena sela (Kušići, Devići i druga) živela je tradicionalna, planinska Srbija, sa katunima, stočarstvom i drvenom arhitekturom.

Naučni značaj planine prepoznat je u 20. veku: botaničari su na Goliji popisali endemske i reliktne biljne vrste, a njena glacijalna jezera dobila su ime po istaknutom botaničaru — Košaninova jezera. Golija je postala poznata kao jedno od najvrednijih područja biološke raznovrsnosti u Srbiji.

Zaštita je došla na razmeđu vekova: Golija je proglašena za park prirode, a 2001. godine, odlukom UNESCO-a, deo planine sa okolinom manastira Studenica postao je rezervat biosfere Golija–Studenica — prvi takav u Srbiji, u okviru programa "Čovek i biosfera". Time je međunarodno potvrđeno ono što meštani i naučnici odavno znaju: da je Golija jedno od najočuvanijih prirodnih blaga zemlje.

Golija je prostran, izdužen planinski masiv u jugozapadnoj Srbiji, sa vencem koji se pruža u obliku potkovice i nizom vrhova, među kojima je najviši Jankov kamen (1.833 m). Reljef je blag i zaobljen, sa prostranim pašnjacima, uvalama i šumama, a planina je poznata po velikoj šumovitosti i bogatstvu voda — izvora, potoka i jezera.

Golija je jedno od najvrednijih područja biološke raznovrsnosti u Srbiji, zbog čega je i zaštićena kao park prirode i uvrštena u UNESCO mrežu rezervata biosfere (Golija–Studenica), prvu takvu u zemlji. Šume su bukove, jelove i smrčeve, mestimično prašumskog karaktera, a planina je stanište endemske i reliktne flore, retkih životinja i bogatog ptičjeg sveta.

Vode Golije su bistre i hladne: sa planine izviru brojni potoci i reke (među njima i Studenica, po kojoj je manastir dobio ime), a poseban dragulj su Košaninova jezera — glacijalna jezera na visokim delovima planine, nazvana po botaničaru Nedeljku Košaninu, okružena šumom i pašnjacima. Uz njih su i tresave i vlažna staništa sa posebnim biljem.

Poseban pečat planini daju pašnjaci i katuni na visinama, sa kojih se pruža širok pogled, i vrhovi-vidikovci poput Nebeskih stolica, na kojima se nalaze i ostaci srednjovekovne crkve. Uz sela, drvenu arhitekturu i stočarski život, priroda i čovek na Goliji vekovima su gradili isti, očuvani pejzaž.

Golija ima svežu, planinsku klimu sa izraženim godišnjim dobima i velikom količinom padavina, po čemu je i tako šumovita i bogata vodom. Zbog velike nadmorske visine i šuma, vazduh je čist i svež, a leta prijatna i sveža — idealna za beg od žege nizija.

Leta su kratka i sveža: dnevne temperature su umerene, a noći hladne i gotovo uvek traže topliju garderobu, čak i u avgustu. Zime su duge, snežne i hladne, sa debelim i dugotrajnim snežnim pokrivačem, po kom je Golija poznata — što je čini i pogodnom za zimske šetnje i manje skijalište, iako nije velika skijaška destinacija.

Za planiranje: kasno proleće i leto (jun–septembar) najlepši su za pešačenje, jezera i pašnjake, sa cvetnim livadama i punim vodostajem; jesen donosi stabilno vreme i boje šuma; zima je duga i snežna, za mir i sneg. Vreme se na visinama menja naglo, pa za uspone (Jankov kamen) biraj stabilne dane i ponesi topliji sloj i u leto.

Planinarske i eko-manifestacije — vođene ture, usponi na Jankov kamen i akcije posvećene zaštiti prirode i rezervatu biosfere, tokom sezone.

Verski i kulturni programi u manastiru Studenica — sabori, praznici i bogosluženja u jednom od najznačajnijih srpskih manastira.

Seoske i stočarske svetkovine na Goliji (katunske manifestacije, dani sira i meda) tokom leta — autentične, sa domaćom hranom i običajima.

Programi turističke organizacije Ivanjice i okolnih opština — kulturni i sportski događaji u podnožju planine.

Termine za tekuću godinu proveri na sajtu upravljača parka prirode i turističkih organizacija (Ivanjica, Raška, Kraljevo) — datumi se menjaju.

Golija je planina bez velikih turističkih centara, pa je ponuda smeštaja kamerna i rasuta po selima, izletištima i podnožju — što traži pravi izbor baze. Na Travelinu možeš pronaći privatni smeštaj u ovom kraju i poslati jedan upit koji stiže svim odgovarajućim izdavaocima smeštaja: ti opišeš kakav smeštaj želiš, a ponude dolaze tebi.

--- ---